![]() |
He Rauemi ma te Pouako |
|
|
Ngā tarutaru i te marautangā | Te mahere wahangā putaiao |He Wheako Akoranga| Te Aromatawai | Ngā Wharangi Mahi | He Rauemi hei ta |
Ngā tarutaru i te marautangā
He aha e whakamātau ai i te tarutaru?
I Aotearoa nei, he ‘whanaunga orotā’ pōhara te tarutaru nō te paihamu! Kāore pea e ōrite ana te arokā o te iwi ki te pānga kino o te tarutaru ki tō rātau arokā ki te pānga kino o te paihamu ki te taiao huri noa i te motu. Ahakoa tērā, ko te pānga o te tarutaru ki ngā rauwiringa kaiao taketake, he ōrite tonu ki ō te pānga o ngā kararehe i haria mai. Ko te whakamōhio i ngā ākonga ki te pānga o te tarutaru me te noho haepapa o te hapori ki te tirotiro i ngā raruraru te whāinga matua o te mātauranga taiao. He ngāwari ake te tarutaru i te paihamu! He horopaki akoranga whakaongaonga hoki te tarutaru i te mātauranga pūtaiao mō ngā ākonga kura tuatahi, kura tuarua hoki.
Ngā Whāinga Whānui o te Marautanga Pūtaiao
Ngā Pūkenga Pūtaiao: He nui ngā huarahi mā ngā ākonga hei whakawhanake pūkenga pūtaiao inā mātai ana i te taupuhi kaiao o te tarutaru me te patu ā-koiora i te tarutaru. Mā te whakaaro noa iho mō ngā pātai hei tuku, tāpiri ki te aromātai i ngā raruraru o te tarutaru ka whanake i ngā waiaro pūtaiao. Mā te kohikohi kōrero e whānui ai ngā pūkenga pūtaiao, ā, mā te rangahau e kohikohi ai ngā raraunga pūtaiao.
Te mātauranga: ka ako ngā ākonga mō “te ao ora” i a rātau e rangahau ana i ngā tarutaru – kāore mō te urutomo tarutaru anake me ōna pānga, engari mō te rerenga rauropi hoki, te anga tipu (me te patunga ā-koiora) me tōna tikanga, me te taupuhipuhinga o ngā tipu me ngā kararehe.Te Kawenga: ka ako ngā ākonga i ngā uauatanga e pā ana ki te whakauru i ngā hua pūtaiao, te whakatau me ōna uauatanga, me ngā take e whai pānga atu ana o te pūtaiao tarutaru mō te hapori. Ka tipu haere tō rātau haepapatanga, ā, ka neke whakamua hoki tō rātau māramatanga ki ngā uara ā-ahurea, ā-hapori hoki me te hononga ki te pūtaiao tarutaru.
Te Pūtaiao ia rā: Ko te wawata, mā te paunga o ia wāhanga ako ka kite ngā ākonga i te wāhi ki te mātauranga rauropi i roto i ā rātau mahi ā-rā. Ka whakatenatenatia ngā ākonga kia tiaki i ō rātau iāri, te ngahere rāhui ā-rohe, ngā papa tākaro o te kura rānei me te whakapā i ō rātau mātauranga me ō rātau pūkenga hoki ki te rapu rongoā mō te urutomo tarutaru — māna e tipu ai te haepapatanga me te tū rangatiratanga o te tangata.
Te Taura Horopaki
Ngā Tarutaru hei Horopaki Ako mō te Whakamārama i te ao Ora.
Te Whāinga Paetae 1. Rapua te māramatanga ki te raupapatanga me te tauira i te kanorau o ngā kaiao ora, tae atu ki ngā āhuatanga ahurei o ngā tipu me ngā kararehe o Aotearoa.
- Ko te kanorau o ngā kaiao ora i Aotearoa e tino pāngia ana e ngā tarutaru. Ka whai huarahi ngā ākonga ki te whakamātau me te āta kite i ngā rerekētanga o ngā tipu (e hāngai pū ana ki ngā tipu taketake me ngā tipu rāwaho) mā te āta titiro ki ngā āhuatanga pērā ki te kakano me te tae. I ngā taumata teitei ake, me whakauru ngā tohu whakarōpū.
- Ka kohikohi ngā ākonga i ētahi kōrero, raraunga hoki mō te pānga o te tarutaru ki te kanorau o ngā tipu me ngā kararehe o Aotearoa.
Te Whāinga Paetae 2. Tirotirohia, ā, kia mārama hoki ki te hononga o te anga me te tikanga o ngā kaiao ora.
- E honoa ana te anga me te tikanga o te tarutaru ki tōna pānga. Hei tauira, ka whakakauruku te anga piki o ētahi tarutaru i ngā tipu taketake i raro.
- He taha hapori tō te anga me te tikanga o te tarutaru – nā te aha i haria mai ai e te tangata te tarutaru ki Aotearoa? Nā te mea, he whaihua ētahi anga kē o te tarutaru, arā hei kai, hei whakaruru, nā te ātaahua rānei.
- He wāhanga nui tō te anga o te patunga ā-koiora (te tikanga he ngārara, he harore rānei) ki tōna kaha ki te patu, ki te pēhi rānei i te tarutaru. Ka pēhea hoki te mahi o te waha kia mate ai te tarutaru? He pēhea hoki te tohanga me te horahanga o te patunga? He parirau, he pua rānei ōna?
Te Whāinga Paetae 3. Tirotirohia, ā, kia mārama hoki ki te tipunga, te whakawhānau me te hurihanga o te kaiao i te terenga o te wā.
- He aha i angitu ai te tarutaru, ā, he aha hoki i “ngāwari” ai ā tātau tipu taketake? Ka titiro ngā ākonga ki ngā rerekētanga me ngā ōritenga o te tipunga me te whakawhānautanga o ngā tarutaru me ngā tipu taketake.
- He pēhea te whakawhānau me te horahanga o te tarutaru? Ko te tohanga (mā te purapura, mā te otaota rānei) he āhuatanga nui, he āhuatanga whakaongaonga hoki o te mātauranga rauropi tarutaru hei ako mā ngā ākonga. Ko te kawenga o te hapori ka whai wāhi ki konei i ngā ākonga e tirotiro ana i te kawe haerenga o te tarutaru mā te tangata.
- Ka tirotirohia te piki, te heke rānei o te nui o ngā patunga ā-koiora. He pēhea hoki te whakawhānau me te horahanga o te patunga ā-koiora?
Te Whāinga Paetae 4. Tirotirohia ngā rauwiringa kaiao o tō rohe, ā, kia mārama hoki ki te taupuhipuhinga o ngā kaiao ora, tae atu ki te tangata me tōna hononga ki te taiao.
- Ka wetewete ngā ākonga i ngā pāhekoheko o te rauwiringa kaiao. Ki te urutomo tētahi tarutaru, ka ahatia te hapori o te kararehe me te tipu? Ki te patua taua tarutaru, ka aha? Ka whakakapia ki ētahi atu momo tarutaru, ka whakahoutia rānei ngā tipu taketake? Ka whakamahia ngā tarutaru e te kararehe taketake hei kai, hei nohoanga rānei?
- Ka whakamātau, ka whakatairite hoki ngā ākonga i te kanorau o ngā kararehe e whakamahi ana, e noho ana rānei i ngā tarutaru ki te kanorau o ngā kararehe e whakamahi ana, e noho ana rānei i ngā tipu taketake – ki te whakakapi ngā tarutaru i ngā tipu taketake, ka ahatia ngā kararehe?
- He aha te pānga o ngā patunga ā-koiora ki te rauwiringa kaiao o tō rohe? Ka noho mōrearea ake te taiao i aua patunga ā-koiora?
Te Whakauru i ngā Taura
Ngā tarutaru hei horopaki ako e pā ana ki te whakamārama i te āhua tūturu o te pūtaiao me tōna hononga ki te hangarau.
Te Whāinga Paetae 1. Aromātaitia ngā ariā me ngā hātepe e pā ana ki te pūtaiao, ā, kia mōhio hoki, ka whanaketia te māramatanga ki te pūtaiao e ngā tangata ka huri ō rātau whakaaro i te terenga o te wā.
- Kei te tamariki tonu te mātauranga rauropi tarutaru me te patunga ā-koiora. Kei te hurihuri tonu ngā ariā, kei te pātaitia tonutia ngā pātai hou mō ngā āhuatanga katoa o te pūtaiao tarutaru, tae atu ki te rahi o te horahanga o te tarutaru me te tautuhi i ngā nohoanga e noho mōrearea ana ki te urutomo tarutaru.
- I ngā tekau tau kua hipa, kua tere huri ngā whakaaro o ngā kaimātai pūtaiao me te hapori ki ngā take me te whakamarumaru i te taiao. Ko ngā ariā me te rangahau e pā ana ki te whakamarutau ake i te patunga, me te āhua o te “pānga tuarua” he take e kōrerotia nuitia ana.
Te Whāinga Paetae 2. Āta tuhura i ngā hononga o te pūtaiao ki te hangarau mā te tirotiro i te whakapātanga o te pūtaiao ki te hangarau me te pānga o te hangarau ki te pūtaiao.
- Ko ngā hātepe whakamātau me te hangarau he mea hurihuri kia rite ai ki ngā whakaritenga haumaru hou.
- He taonga matua te hangarau e pā ana ki te kimi rongoā mō ngā raruraru tarutaru. Hei tauira, ko te parakipere (Rubus fruticosus) he hiatonga o ētahi momo ōrite, tata tonu te whanaungatanga. Ko ngā patunga ā-koiora mō tētahi o ēnei momo e kore pea e patu i tētahi anō. Ko te DNA e whakamahia ana hei whakaingoa hei whakawehe hoki i ngā momo parakipere me te tautuhi i ngā momo pū o te harore ka whakamahia hei patunga ā-koiora.
- Ka kōrerorerotia e ngā ākonga, mēnā i ngā rā e haere ake nei, ka noho ngā tipu kai GE hei ‘tarutaru tipua’, he taunga ki ngā tahumaero me ngā wainehu paitini, he tere rawa te tipunga me te whakawhānau.
- I ngā rā e haere ake nei, ka whakamahia te GE hei whakaputa i ngā patunga ā-koiora ‘pai ake’?
Te Whāinga Paetae 3. Kia piki te mārama ki ngā take e whai pānga atu ana o te whakapātanga ā-tangata, ā-hapori, ā-ao hoki o te pūtaiao me te hangarau.
- Ahakoa mōhio tonu ana ngā kaimātai pūtaiao he aha te rongoā mō ngā raruraru tarutaru, he uaua rawa atu te whakaurutanga o aua rongoā!
- Ko ngā uara kē e pā ana ki te tarutaru i ētahi wāhanga o te hapori te takenga mai o te whawhai. Hei tauira, tino wāriutia ana te kōhe me te parakipere ki ngā kaipūpuri pī, engari tino hiahia ana ngā kaipāmu ki te patu i aua tarutaru.
- Kāore ētahi wāhanga o te hapori e whakapono ana ki te marutau o te patu ā-koiora, ā, kāore hoki i te hiahia kia haria mai ngā patunga ki Aotearoa. Ko rātau tonu te hunga whakaroa, ārai hoki i te whakaurunga mai o aua patunga.
- Ki te patua tētahi tarutaru, ka whakatōkia ētahi anō, ka kawea haeretia rānei e te tangata. He tuku rongoā noa iho tā te pūtaiao – me noho haepapa te hapori!
Ngā Tarutaru hei Horopaki ako mō te Whakawhanake Pūkenga, Whakaaro Pūtaiao hoki
Te Whāinga Paetae. Whakawhanaketia he pūkenga, he waiaro tirotiro anō
- Mā te whakamahi i ngā tarutaru hei horopaki ako, he nui ngā huarahi ka puta kia āhei ai ngā ākonga te whakawhanake i ō rātau pūkenga me ō rātau waiaro pūtaiao.
- Ko te kohikohi kōrero mā te uiui i ngā rōpū hapori kē, ngā rōpū ohanga kē rānei mō tō rātau wāriutanga i ngā tipu rāwaho, i ngā tarutaru rānei, mā te taukumekume rānei i te wāriu o ngā tarutaru.
- Ko ngā pūrero rangahau ā-ringaringa, hei tauira, te tirotiro he pēhea e tohaina ai te tarutaru e ngā pahikara piki maunga, e ngā kararehe rānei, ko ēhea ngā ngārara noho runga tarutaru, te whakatairite i te maha o ngā tipu taketake ki te maha o ngā tipu rāwaho i ngā papa whenua o te kura.
- Ko te whakauru ki roto i tētahi hōtaka patu ā-koiora tarutaru mā te āwhina i ngā kaunihera ā-rohe ki te whakatipu, te tukutuku me te tirotiro hoki i ngā patunga ā-koiora.
- He nui hoki te wāhi ki te whakawhanake waiaro pūtaiao — me kaha, me ngāwari, me kaha hoki ngā kaimātai pūtaiao tarutaru ki te whakatakoto mahere— kāore kē he rongoā ngāwari noa iho!

