Ngā Tarutaru i Aotearoa

He aha te tarutaru?

Ko te tarutaru tētahi tipu e hora haere ana i tētahi wāhi kāore nei e hiahiatia ana ki reira, ā, e pā kino ana hoki ki taua wāhi. Ka pā kino ki ngā mahi a te tangata, pērā ki te mahi pāmu, ki te mahi a rēhia hoki, ka pā kino rānei ki te taiao ahurei o Aotearoa. Ko te tikanga he mea tiki mai e te tangata i tāwāhi te tarutaru.

Ko te tarutaru ohanga te tipu e pā kino ana ki ngā mahi ka puta ai he pūtea pērā ki te ahuwhenua, ki te mahinga ngaherehere rānei. Ko te tarutaru ā-taiao te tipu e huaki ana i ngā tipu tūturu o Aotearoa ake, ā, e pā kino ana ki te koiora tūturu me/ ngā mahi rauwiringa kaiao rānei. Ko ētahi tarutaru ohanga, he tarutaru taiao hoki.

He tauira tarutaru...

Ngā Tarutaru Ohanga

Ngā Tarutaru Taiao

Te Kohuhurangi (Senecio jacobaea)

He tarutaru pāmu huri noa i Aotearoa
He paitini ki ngā kararehe pāmu
Ka tipu hoki ki ētahi taiao nui pērā ki te kūkūpango me ngā ngāhere

Te Tainoka Rawaho (Cytisus scoparius)

He tarutaru pāmu huri noa i Aotearoa
Ka tipu ki ngā ngahere kua whakatōngia, ā, ka taukumekume me ngā rākau hou
He tarutaru ā-taiao nui hoki, hāngai pū ana ki wāhi pērā ki ngā whenua toetoe o te Waipounamu
Ka tipu ki ngā awa whiria ahurei (kei runga te whakaahua), ā, he patu hoki i te nohoanga o ngā manu wai

Te Kohe (Ulex europaeus)

He tarutaru pāmu huri noa i Aotearoa
Ka tipu ki ngā ngahere kua whakatōngia, ka taukumekume me ngā rākau hou, ā, ka whakauaua i te kokoti
He tarutaru taiao nui hoki, e hāngai pū ana ki ngā momo tipu poto

Te Koroika (Buddleja davidii)

He tarutaru tipu ki ngā ngahere paina
Ka urutomo hoki i ngā hapori otaota taketake

Te Toetoe Pamapa (Cortaderia selloana)

He tarutaru o ngā ngahere paina kua whakatōngia
Ka tipu hoki ki te maha o ngā hapori taketake kē, pērā ki ngā taipū, ngā repo me ngā pari — ka patu i ngā tipu taketake i ēnei wāhi

Madeira vine. Click to see larger image.

Te Aka Mateira (Anredera cordifolia)

Ka tāmi i ngā rākau taketake (me ngā pou rama!!)

Wilding pine. Click to see larger image.

Te Manoao (Pinus spp.)

Kua hora ēnei paina mai i ngā ngahere paina, i ngā tātua whakaruru rānei, ā, ka āhei te whakakauruku i ngā otaota poto me te whakakapi i ngā tipu taketake o ngā whenua pātītī, o ngā whenua mauwha ki tētahi pāreke tahi paina (arā, te Pinus contorta i te Pāka ā-iwi o Tongariro).
Ko ngā paina (te whānau Pinaceae) mai i te tuakoi raki he kaha ake i ngā rākau taketake ki te noho ora i te makariri, ā, ka whakakauruku i ngā amiami taketake me ngā mauwha i runga ake i te rārangi rākau taketake
Ko ētahi paina rāwaho, pērā i te Douglas fir (Pseudotsuga menziesii) ka kaha te ora i te wāhi marumaru, ā, ka urutomo hoki i te ngahere taketake

Te Hera (Calluna vulgaris)

Kua whakakapia te nuinga o ngā otaota taketake i ētahi o ngā wāhanga o te Pāka ā-iwi o Tongariro

Huakiwi kuwao (Actinidia deliciosa)

Ka kawea ngā purapura huakiwi e ngā manu, ā, ka tāmi ngā akaaka huakiwi kūwao i ngā rākau taketake (te whakaahua: ko te akaaka huakiwi kūwao e nanati ana i te rākau mahoe (Melicytus ramiflorus) i te Waiariki)

Te Putiputi Rehu (Ageratina riparia)

He tipu tāmi ka ārai i te hanganga hou o ngā tipu taketake mā te whakakauruku i ngā wana taketake
He tarutaru nō te taha manga me te taha ngahere

Ko te tikanga o te paetukutuku nei he whakatenatena i ngā pouako ki te whakamahi i ngā tarutaru hei horopaki ako i roto i te tuku akoranga; hei whakatenatena hoki i ngā ākonga ki te ako, he pēhea te pānga o ngā tarutaru ki te taiao ahurei o Aotearoa me te whakapā i tō rātau mātauranga me ō rātau pūkenga hou hei tuku whakamārama mō te urutomo o te tarutaru ki ō rātau iāri kāinga, ki te ngahere rāhui e pā tata ana. Kei te paetukutuku o Manaaki Whenua ētahi kōrero anō mō te rangahau tarutaru.

Whakahoki kōrero: Tēnā koe i toro mai! Mēnā, he pātai āu mō ngā kōrero i tēnei paetukutuku, whakapā mai ki a Lynley Hayes Īmēra .

Ngā mihi: He mihi nui ki a Jo Stanley (Kavanagh College) mō te tā i ngā waituhi (kei whea mai!). Ka whakamihi hoki a Margaret ki ngā mema o te Hōtaka Tarutaru Urutomo o Manaaki Whenua, arā ko Jo Stanley, ko Amber Bill, ko Gill Robinson, ko Esther Mae me Wendy Baker i whakahoki kōrero mō ngā tuhinga tuatahi e whakamahia ana i tēnei paetukutuku. Ka mihi hoki ki a David Hopkins mō tana āwhina ki te whakapaipai i te paetukutuku.