 |
Te Papa Kupu |
 |
Ahumāra — te whakatipu putiputi, hua rākau, hua whenua rānei.
Ahuwhenua — te pāmu ngakinga pērā ki te pāre me te witi, ki ngā kararehe rānei arā te hipi, te kau, te nanenane rānei.
Hapori — tētahi rōpū kararehe/tipu rānei e noho tahi ana, e piripoho ana.
He momo manene — he mea āta mahi, he mea kōpeka rānei te hari mai e te tangata. E hara i te mea taketake nō Aotearoa nei (ka karangatia hoki he momo rāwaho).
He momo nō whenua kē — he mea āta mau, he mea pokerehū rānei te hari mai e te tangata. Ehara i te momo tūturu ki Aotearoa. (Ka karangatia hoki te momo rāwaho).
Hinamoa — te huringa o ngā kaiao mate hei whakamōmona, hei ōpapa hoki — he rauemi ēnei ki ētahi atu tipu me ētahi atu kararehe.
Iho pirau — te matenga o te kikokiko.
Ipuipu — he māro, i ētahi wā he koropuku rerekē i tētahi tipu i ara mai hei whakahoki atu ki te huaki a ētahi ngārara, ētahi ngaoki, ētahi harore rānei.
Kaiao — tētahi tipu, tētahi kararehe kotahi rānei.
Kaiao urutau — tētahi kararehe, tipu rānei ka āhei te noho ki roto i tētahi huinga whānui o ngā āhuatanga taiao, ka whakamahi rānei i te huinga whānui o ngā rauemi.
Kaiota — tētahi kararehe kai tipu.
Kua tau — kua urutau, kua pai te noho.
Matū patu tarutaru— he matū paitini ki te tipu.
Momo rāwaho — he mea āta mahi, he mea kōpeka rānei te hari mai e te tangata. Ehara nō Aotearoa tūturu. (ka karangatia hoki he momo manene).
Momo taketake — ngā momo tūturu ka kitea i Aotearoa ake, arā , te kākāpo. (endemic)
Momo taketake — nō Aotearoa ake (kāore i haria mai e te tangata) (endemic)
Momo taketake —nō Aotearoa tūturu ake (kāore i haria mai e te tangata) (native)
Momo whānui — ngā momo taketake ka kitea tūturu ai i Aotearoa me ētahi atu whenua o te ao. arā, he taketake te tīwaiwaka me te mānuka ki Aotearoa me Ahitereiria.
Ngā āhuatanga taiao — ngā āhuatanga (arā, te awatea, te pā mahana, te momo oneone, aha atu.) e āhei ai ngā kararehe te noho ora i tō rātau wāhanga o te taiao.
Ngā hapori otaota — he otaota e noho nei i te nohoanga ōrite (arā, ngā tipu noho tahi). Hei tauira, te hapori otaota maunga, te hapori otaota whenua pātītī.
Ngā hoa riri tūturu — ngā konihi ngā pirinoa, ngā māuiui (o te tipu, te kararehe rānei). Ka kitea ngā hoa riri tūturu o tētahi kaiao i te taha o te kaiao i tōna whaitua oranga, ā, mā reira ka ea ai te maha o ngā kaiao.
Ngā mahi ā-rauwiringa kaiao — kei ngā tipu me ngā kararehe he wāhanga pērā i te whakapīrau, te huringa whakamōmona, te whakaaiai, me te tohanga purapura. (He wāhanga nui tō te rauwiringa kaiao ki te hau me wai māori.
Ngā momo kūwao — ngā momo i puta mai i ngā māra, ngā ngahere, aha atu, ā, ka āhei te whakawhānau (me te kore o te āwhina a te tangata).
Ngā rauemi — ērā mea pērā i te kai, te wai, te whakaruru ka whakamahia e te kaiao kia ora tonu ai.
Ngā tarutaru rōwai — ngā tarutaru e noho ana i roto i ngā ara wai (arā ngā roto, ngā awa, ngā manga).
Ono rākau — te whakatipu rākau hei papa, hei kongakonga rākau rānei, aha atu. (arā, ngā ngahere paina).
Pāreke tahi — tētahi rohe nui e uhia ana ki te momo tipu kotahi.
Rauwiringa kaiao — tētahi rōpū tipu , kararehe me ngā moroiti ka piripoho me tō rātau ao ahupūngao, matū hoki.
Rerenga rauropi — te maha me te matahuhua o ngā momo mea ora katoa: ngā momo tipu kē, ngā kararehe me ngā moroiti (arā ngā huakita), ō rātau ira me ō rātau rauwiringa kaiao.
Rua — te potanga ka puta i tētahi ngārara e kai ana i waenga i te mata o runga me te mata o raro o tētahi rau; he rārangi parori, he ukupara rānei te āhua.
Tarutaru — tētahi tipu i te wāhi kāore nei e hiahiatia ana ki reira.
Te hanganga hou — ka whakawhānau ngā tipu i ngā hapori otaota (mā te purapura, mā te otaota) mā reira e tipu ai ngā mea hou hei whakakapi ngā tipu tahito ka mate nei. Heoi, ki te raruraru i ngā tarutaru (mā te whakahina i te awatea ki ngā wana) i ngā orotā kararehe rānei (arā, ka kai te tia i ngā wana), kāore kē he tipu hou hei whakakapi ngā tipu ka mate = kāore he hanganga hou ("he whakatipuranga anō").
Te patu ā-koiora —te whakamahinga o tētahi kaiao (he hoa riri tūturu – te tikanga he ngārara, he harore rānei) hei pēhi, hei patu i tētahi atu kaiao (tētahi harore).
Te pupuri oneone — mā ngā aka o te tipu e piri tahi ai te oneone. Nā reira e kore te whenua e horo (te makeretanga o te oneone – e hāngai pū ana ki ngā puke), ā, e kore hoki ngā taha o te awa e horo ki rō wai. Ki te tangohia ngā tipu, ka horo ngā taha o te awa i te waipuke, ka ngaro te onemata i ngā puke, ina horo te whenua.
Te rārangi rākau — e kore te rākau taketake e tipu ake i ngā wāhi teitei rawa nā te kaha makariri. Ko te wāhi o te maunga ki reira mutu ai te tipunga o ngā rākau taketake, ā, ka tīmata te tipunga o ngā otaota poto (arā ngā pātītī, ngā amiami, ngā mauwha), ka karangatia te “rārangi rākau”.
Te Rōpū Taunga — Tētahi rōpū ka hari mai i ngā tipu me ngā kararehe i tāwāhi, ā, ka āta tiaki kia tau ai aua momo ki konei kia maha ake me te kore o te āwhina a te tangata. I te tuatahi, ko te nuinga o ngā kaiao i haria mai ai he kararehe whakangau, arā te tia, te peihana.
Te toha ā-otaota— ka whakawhānui ētahi momo tipu i tō rātau whānuitanga (te rohe e uhia ana e ēnei momo tipu) kāore mā te whakawhānau purapura, engari mā te whakaputa ututaunga otaota (he wāhanga tipu kākāriki). Hei tauira, he tā mōwhaki, ka makere, ā, ka kawea (e te hau, e te wai, e te tangata, aha atu) ki tētahi wāhi hou ka puta ai hei tipu hou. Ka tipu ngā aka roa i raro whenua, ā, ka puta ake ki waho hei tipu hou.
Te tohanga purapura — ka kawea ngā purapura i ō rātau tipu mātua (arā, mā te kararehe, te hau, te wai hoki). Ka āhei te tipu te whakawhānui i tōna horahanga ina kawea tētahi purapura ki tētahi taiao e tika ana mō te tipunga.
Te whakamātau tauwhāiti i te tipu manaaki — te whakamātau i te maha o ngā momo tipu ka kainga e tētahi ngārara, harore rānei. Ki te huaki tētahi momo ngārara (te harore rānei) i te tipu kotahi anake (te tipu manaaki), kātahi ka kiia e tātau, ko te ngārara nei (te harore rānei) he tino tauwhāiti. (atu i tēnei, ka kiia he generalist). Mēnā he tarutaru tēnei momo tipu, ka noho pea te ngārara (te harore rānei) hei patunga ā-koiora tino pai.
Tipu whakapaipai — ngā tipu ka whakatipua hei whakapaipai noa iho, te tikanga he tipu māra putiputi.
Urutomo — he tipu urutau kua hora mai i te wāhi i kōkuhua ai.
Ututaunga ngā āhua o te tipu me te kararehe i āhei ai te noho ora tonu i tō rātau ake ao.
Whakahinga — ka wikitoria tētahi tipu, kararehe rānei i te whawhai mō ngā rauemi i tētahi atu. Ko te tukunga iho, ka mate pea te mea i ’hinga’, ka kore e kaha tōna kaha ki te tipu, ki te whakawhānau rānei.
Whakarau — te hātepe e tīmata ai te tipunga o te purapura hei tipu.
Whakataetae rauemi — e rua, nui ake rānei ngā tipu, ngā kararehe rānei e hiahia ana ki te rauemi kotahi (arā, he kai, he wai, te awatea, he kohanga, he hoa, aha atu), ā, ka whakataetae mō taua rauemi. Ka kaha ake pea tētahi o ngā kaiao ki te kohi i te rauemi (te tikanga, kāore e nui te rauemi) i ērā atu kaiao (ka ‘whakakapi’ i ērā atu). Ka mate pea te kaiao i whakakapia, ka kore rānei e whakawhānau. I te nuinga o te wā, ka kaha ake te tarutaru i ngā tipu taketake, nā tō rātau kaha ki te kohi rauemi. (He aha i kaha ai te tipunga o te tarutaru i ō ngā tipu taketake?).